AI AI Danışman Kendi dersini al
Ders 09 · Ücretsiz · PDF

Akademisyenler için Yapay Zekâ

Doğru soru "yapay zekâ kullanmak etik mi" değil. Türkiye'deki iki resmî rehber de aynı yerden giriyor: etik sınır araçta değil, araştırmanın hangi aşamasında kullandığında.

İçindekiler

  1. Yanlış soru, doğru soru
  2. YÖK'ün aşama ayrımı
  3. Literatür taramasının tuzağı
  4. Yapay zekâ metnini akademik metne çevirmek
  5. Beyan: nereye, nasıl
  6. Yağcılık: akademisyenin görmediği risk
  7. Hakemlikte mutlak yasak
  8. Kaynak doğrulama: en pahalı hatanın önlenmesi
  9. Fon başvurusunda beyan
  10. Öğrenci ve tez: danışmanın karşılaştığı asıl soru
  11. Veri, etik kurul ve KVKK
  12. Pratik yerleşim
  13. Aşama aşama: ne yapılır, ne yapılmaz
  14. İlk hafta ve sonrası

01Yanlış soru, doğru soru

Akademide en çok sorulan soru şu: "Yapay zekâ kullanmak etik mi?" Bu soru cevaplanamıyor, çünkü fazla geniş.

Türkiye'deki iki resmî rehber de aynı yerden giriyor ve soruyu değiştiriyor:

Doğru soru: "Yapay zekâyı kullandım mı?" değil — "Araştırmanın hangi aşamasında kullandım?" Etik sınır araçta değil, aşamada.

İki resmî belge — çoğu akademisyen varlığından habersiz

BelgeKurumTarihKapsam
Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik RehberYÖKMayıs 2024Araştırma ve yayın
Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı RehberiTÜBİTAKOcak 2026Proje başvurusu ve değerlendirme

Yabancı kaynaklı eğitimler Türk akademisyenine COPE ve ICMJE anlatıyor. Onlar da önemli — ama sizi doğrudan bağlayan, disiplin sorumluluğu doğuran metinler bu ikisi.

02YÖK'ün aşama ayrımı

YÖK rehberi, üretken yapay zekâya yaptırılabilecek işleri açıkça sayıyor:

Rehberin saydığı kullanım alanları

Araştırma hipotezi, yöntemi, örneklem büyüklüğü tespiti / güç analizi, veri analizi, veri toplama, veri depolama ve paylaşımı, literatür taraması, kaynakların düzenlenmesi, dilbilgisi ve yazım kontrolü, çeviri.

Koşul: yaptırılan işlerin araştırmacı tarafından dikkat ve özenle gözden geçirilmesi, maddi hataların düzeltilmesi, taraflı veya olgusal hataların tespiti ve ortaya çıkan ürünün yasal ve etik sorumluluğunun alınması.

Ve kapsam dışını da aynı netlikte söylüyor:

Kapsam dışı aşamalar

Rehberin ifadesiyle, kullanım amacı ve kapsamı "hipotez geliştirme, tartışma, yorumlama ve uygulama gibi üst düzey beceri, deneyim ve uzmanlık gerektiren aşamaları içermemelidir."

Sınır testi

Rehber, tereddütte kalındığında uygulanacak tek bir ölçüt veriyor:

"Yapay zekâ kullanımı araştırmacının katkısını ortadan kaldırıyor mu?" Kaldırıyorsa etik sorunla karşılaşılması muhtemel.

Bu ölçüt, uzun kural listelerinden daha kullanışlı çünkü yeni bir durumla karşılaştığında da işliyor. Dil kontrolü katkını ortadan kaldırmıyor; tartışma bölümünü yazdırmak kaldırıyor.

Sorumluluk devredilemiyor

Rehberin en açık cümlelerinden biri: yapay zekânın akıl yürütme sürecinin bilinemez olması, araştırmacının yasal ve etik sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. Araştırmacı, modelin nasıl düşündüğünden değil, o sonucu kullanmaktan sorumlu.

03Literatür taramasının tuzağı

Literatür taraması rehberin açıkça izin verdiği bir kullanım. Ama aynı yerde dört risk sayılıyor ve bunlar sahada en çok zarar veren hatalar:

RiskPratikte görünümü
Uydurma kaynakVar olmayan makale, gerçek yazar adıyla ve inandırıcı bir DOI ile sunulur
Kalite değerlendirememeYağmacı dergideki bir yazı ile alanın temel makalesi aynı ağırlıkta gösterilir
Güncellik boşluğuSon dönem yayınları taramanın dışında kalır
TaraflılıkBelirli bir görüş baskın gelir, karşı literatür görünmez
Tek kural

Modelden gelen hiçbir kaynak, kaynağın kendisi görülmeden kaynakçaya girmez. DOI'yi aç, makaleyi bul, alıntılanan cümlenin gerçekten orada olduğunu gör. Bu adım atlandığında ortaya çıkan sonuç yalnız utanç verici değil — TÜBİTAK rehberinin diliyle "sahte veya yanıltıcı referans oluşturmak", yani bir etik ihlal.

04Yapay zekâ metnini akademik metne çevirmek

Rehberler dil kontrolü ve çeviriye açıkça izin veriyor. Ama izin verilmesiyle sonucun iyi olması ayrı şeyler: model çıktısı akademik metin gibi durmuyor ve bunun tanınabilir sebepleri var.

Model metninin altı işareti

İşaretNasıl görünürDüzeltme
Aşırı hedging"olabilir", "görünmektedir", "düşünülmektedir" yığılmasıBulguya dayanan iddiada net ol; hedging yalnız gerçekten belirsiz yerde
Boş bağlaçlar"Ayrıca", "bununla birlikte", "sonuç olarak" ile başlayan paragraf zinciriBağlacı at, cümleyi doğrudan kur
Üçlü liste bağımlılığıHer yerde "x, y ve z" kalıbıBazılarını ikiye indir, bazılarını cümleye yay
Eşit uzunlukta paragraflarMetin görsel olarak fazla düzenliRitmi kır; kısa paragraf ekle
İçi boş vurgu"önemlidir", "kritiktir", "dikkat çekicidir"Neden önemli olduğunu yaz ya da cümleyi sil
Genel geçer giriş"Son yıllarda ... giderek artan bir ilgi görmektedir"Doğrudan boşluğa gir: literatürde ne eksik
Neden önemli — kalite değil, güvenilirlik

Bu işaretler bir metni yalnız kötü göstermiyor; okuyanda beyan edilmemiş kullanım şüphesi uyandırıyor. Beyan etmiş olsanız bile, metnin tamamının modelden çıktığı izlenimi hakem sürecinde aleyhinize işliyor. Metnin senin olduğunun en iyi kanıtı, senin gibi yazılmış olması.

Retorik durum: metni yerine oturtan üç soru

Yazma müfredatlarının merkezinde duran ve model çıktısının en çok kaçırdığı şey bu üçlü:

SoruMetne etkisiPrompt'a nasıl girer
Amaç — bu metin ne yapmalıİkna mı, bilgilendirme mi, tartışma mı"Amacım [x]; okuyucu sonunda [y]'yi kabul etmeli"
Kitle — kim okuyorTerim seçimi, ne kadar açıklama gerektiği"Okuyucu [alan] uzmanı; temel kavramları açıklama"
Tür — hangi biçimYapı, uzunluk, ton, alıntı yoğunluğu"[Dergi/tür] için; [alan]'ın yerleşik yapısına uy"
Retorik durumu tanımlı dil düzeltmesiBu metnin dilini düzelt. İÇERİĞE DOKUNMA. RETORİK DURUM Amaç: [ikna / bildirme / tartışma] Kitle: [kim, hangi uzmanlık seviyesinde] Tür: [makale bölümü / bildiri / tez bölümü / hakem yanıtı] KURALLAR - Hedging'i azalt: bulguya dayanan iddiada net ol - "Ayrıca / bununla birlikte / sonuç olarak" ile paragraf başlatma - "Önemlidir / kritiktir" gibi içi boş vurgu kullanma - Paragraf uzunluklarını çeşitlendir - Terminolojiyi DEĞİŞTİRME; alanın kullandığı terim neyse o kalsın - Yeni iddia EKLEME, var olan iddiayı yumuşatma Metin: [metin]

Son iki kural kritik. Model, dil düzeltirken sessizce terminoloji değiştirebiliyor ve iddiaları yumuşatabiliyor — ikisi de içerik müdahalesi. Metni düzeltilmiş hâliyle alırken iddialarının aynı kaldığını kontrol et.

05Beyan: nereye, nasıl

Beyan konusunda en sık yapılan hata, onu bir nezaket sanmak. YÖK rehberi bu konuda kesin:

Rehberin ifadesi

"Bilimsel araştırma ve yayın yazım aşamalarında ÜYZ kullanılan bölümlerin yöntem kısmında açıklanması gereklidir. Bu hususların göz ardı edilmesi, şartları çerçevesinde disiplin sorumluluğuna yol açacaktır."

Beyanda bulunması gerekenler

Versiyon bilgisi çoğu beyanda atlanıyor ama ikisi de rehberde açıkça isteniyor — sebebi şu: aynı aracın farklı sürümleri farklı davranıyor, tekrarlanabilirlik için sürüm gerekiyor.

Kullanılabilir beyan cümlesi

Yöntem bölümüne — dil ve çeviriÇalışmanın yazım sürecinde [araç adı, sürüm], yalnızca dilbilgisi ve üslup kontrolü ile [kaynak dil]–Türkçe çeviri aşamalarında kullanılmıştır. Ortaya çıkan metin yazar(lar) tarafından gözden geçirilmiş olup içeriğin doğruluğu ve bilimsel sorumluluğu yazar(lar)a aittir.
Yöntem bölümüne — literatür taramasıLiteratür taramasının ilk aşamasında [araç adı, sürüm] kullanılmış; elde edilen tüm kaynaklar yazar(lar) tarafından asıl metinlerine erişilerek doğrulanmış, doğrulanamayan kaynaklar çalışma dışında bırakılmıştır. Kaynakların seçimi, değerlendirilmesi ve yorumlanması yazar(lar) tarafından yapılmıştır.
Yazarlık

Üretken yapay zekâ yazar olarak yer alamıyor. YÖK rehberinin gerekçesi teknik değil, kavramsal: çalışmanın nihai hâlinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi alamıyor. Aynı yerde bir cümle daha var — bir makalenin tamamının yapay zekâya yazdırılması "düşünülemez."

06Yağcılık: akademisyenin görmediği risk

Modeller ince ayar sürecinden kullanıcıya katılma eğilimiyle çıkıyor. Akademik bağlamda bu, düşündüğünden çok daha tehlikeli — çünkü akademik çalışmanın tamamı iddiaların sınanması üzerine kurulu.

Nerede karşına çıkıyor

Ne sorarsınNe alırsınGerçekte ne oldu
"Hipotezim mantıklı mı?""Evet, literatürle uyumlu görünüyor"Onay değil, eğilim
"Bu yorumum doğru mu?""Doğru bir çıkarım"Model senin yorumunu benimsedi
İtiraz edersinFikrini değiştirirİkna olmadı, uyum sağladı
"Bence bu bulgu şunu gösteriyor"Sana katılır ve gerekçe üretirFikrini söylemen cevabı belirledi
Akademide neden daha tehlikeli

Bir hipotezi, bir yorumu ya da bir yöntem seçimini modele onaylattığında aldığın onay bir hakem görüşü değil — ama öyleymiş gibi hissettiriyor. Ve bu his, gerçek bir meslektaşa danışmayı erteletiyor. Yapay zekânın akademisyene en büyük riski hatalı bilgi üretmesi değil; sınanmışlık hissi üretmesi.

Üç düzeltme

  1. Fikri sahiplenme. "Benim hipotezim" yerine "bir hipotez" de.
  2. Onay isteme, itiraz iste. "Doğru mu?" yerine "Bu yorumun yanlış olduğu üç senaryoyu yaz."
  3. Hakem gibi okut. Metnini "sert bir hakem" rolüyle eleştirt — ama unutma: bu senin kendi metnin için geçerli.
Kendi çalışmanı sınatmaAşağıdaki [hipotez / yorum / tartışma] SAVUNMANI istemiyorum. 1. Bu iddia verilerin desteklediğinden fazlasını mı söylüyor 2. Hangi alternatif açıklama tartışılmamış 3. Bir hakem burada ilk hangi soruyu sorar 4. Nedensellik ima edilen ama korelasyon olan cümle var mı 5. Sınırlılıklar bölümünde eksik ne var Beni rahatlatma. Kibar olmaya çalışma. Metin: [kendi metnin]
Çıkarım: Bu prompt, model kullanımının akademide en meşru ve en verimli biçimi. Metni yazdırmak kapsam dışı; yazdığın metni sınatmak hem serbest hem de çalışmanın kalitesini gerçekten yükseltiyor. Ve katkını ortadan kaldırmıyor — güçlendiriyor.

Diğer iki ince ayar etkisi

DavranışAkademik metindeki görünümüDüzeltme
Gereksiz uzunlukBir paragraflık argümanı bir sayfaya yaymaKelime sınırını sayıyla ver
Aşırı temkinlilikHer cümlede hedging; net iddia kalmıyor"Bulguya dayanan iddiada net ol" kuralını ekle

07Hakemlikte mutlak yasak

Bu bölüm, rehberlerin en çok gözden kaçan ve en sert kuralını içeriyor.

TÜBİTAK'ın Ocak 2026 tarihli rehberi iki rolü bilinçli olarak ayırıyor: başvuru sahibi ve değerlendirici. Değerlendirici tanımı geniş — hakemler, panelistler, danışmanlar, izleyiciler, raportörler ve ilgili komite/kurul üyeleri.

Kural

Değerlendiricilerin, değerlendirme göreviyle ilgili herhangi bir amaçla üretken yapay zekâ araçlarını kullanmaları kesinlikle yasak. Yasak, sürecin her aşamasını kapsıyor: bireysel değerlendirme, panel toplantıları ve raporlama. Yasaklanan işler arasında projeye dair metni analiz etmek, anlamak veya özetlemek ile önerinin güçlü ve zayıf yönlerini belirlemek de açıkça sayılıyor.

Gerekçe gizlilik ve veri güvenliği. Rehber bu yasağın NIH, NSF, ERC / Avrupa Komisyonu ve YÖK Etik Rehberi ile uyumlu olduğunu belirtiyor — yani uluslararası bir fikir birliği.

Neden bu kadar önemli

Türkiye'de aynı akademisyen çoğu zaman hem başvuru sahibi hem hakem. Ve iki rol için kural taban tabana zıt:

RolKural
Başvuru sahibiKullanabilir — beyan ederek
DeğerlendiriciKullanamaz — hiçbir amaçla, hiçbir aşamada

"Sadece özetletiyorum, karar benim" cümlesi burada geçerli değil. Değerlendirilen metin başkasının yayımlanmamış çalışması; onu bir dış sisteme yüklemek zaten gizlilik ihlali. Aynı mantık dergi hakemliği için de geçerli: hakem olarak elinize gelen makale, size emanet edilmiş yayımlanmamış bir çalışmadır.

08Kaynak doğrulama: en pahalı hatanın önlenmesi

Uydurulan kaynak, akademik yapay zekâ kullanımının en pahalı ve en kolay önlenebilir hatası. Protokol her kaynak için otuz saniye alıyor.

#KontrolBaşarısızsa
1DOI çalışıyor ve doğru makaleye gidiyor muKaynağı at
2Yazar adları ve yıl eşleşiyor muDoğru künyeyle değiştir
3Dergi adı gerçek mi, künye uyuyor muKaynağı at
4Atfedilen bulgu gerçekten o metinde miKaynağı at
5Sayfa veya bölüm numarası doğru muDüzelt
6Kaynak alanın standartlarına uygun muDeğerlendir, gerekirse çıkar
Dördüncü madde en zor yakalanan

Kaynak var olabilir ama ona atfedilen bulgu içinde olmayabilir. Model gerçek bir makaleye gerçek olmayan bir sonuç atfediyor. Bu, DOI kontrolünden geçen ama içerik kontrolünden geçmeyen bir hata türü — ve hakem yakaladığında en zor açıklanan durum.

Toplu doğrulama — pratik yol

  1. Kaynakçayı referans yöneticisine DOI ile aktarmayı dene. Aktarılamayan kaynak, yüksek ihtimalle yok.
  2. Aktarılanların künyesini programın çektiği künyeyle karşılaştır.
  3. Metinde alıntı yapılan her kaynağın ilgili sayfasını aç ve cümleyi gör.

Neden bu, bir "dikkat" meselesi değil

Sahte veya yanıltıcı referans oluşturmak, TÜBİTAK rehberinin dilinde çarpıtma kapsamına giriyor — yani adı konmuş bir etik ihlal. "Model uydurdu, ben fark etmedim" bir savunma değil: rehberler, çıktının sorumluluğunun açıkça araştırmacıda olduğunu söylüyor ve modelin akıl yürütme sürecinin bilinemez olmasının bu sorumluluğu ortadan kaldırmadığını yazıyor.

09Fon başvurusunda beyan

TÜBİTAK, başvuru sahipleri için beyanı zorunlu tutuyor ve "önemli ölçüde kullanım" ifadesini tanımlıyor — bu tanım, "ben sadece biraz kullandım" tartışmasını bitiriyor.

KullanımBeyan
Basit dilbilgisi / yazım denetimiTemel kullanım sayılıyor
Herhangi bir bölümün taslağının oluşturulması (giriş, yöntem, literatür özeti)Beyan edilmeli
Analiz için kod üretilmesiBeyan edilmeli
Veri analizi yapılmasıBeyan edilmeli
Görsel oluşturulmasıBeyan edilmeli
Ana argümanları destekleyen içerik üretimiBeyan edilmeli

Beyan, başvuru sisteminde bu amaçla ayrılmış özel bölüme yapılıyor ve aracın adı ile versiyonunu, hangi aşamada kullanıldığını içermeli.

Yasaklar ve mevzuat karşılıkları

DavranışKarşılığı
Başkasının fikrini, metnini, verisini kaynak göstermeden kullanmak veya başka sözcüklerle ifade etmekAşırma
Gerçek dışı veri üretmekUydurma
Veriyi/sonucu değiştirmek, sahte referans oluşturmakÇarpıtma
Gizli proje detayı, yayımlanmamış veri veya kişisel veri girmekGizlilik ve yasal yükümlülük ihlali

Bunlar "kötü uygulama" değil, adı konmuş etik ihlaller. Aracın kullanılmış olması niteliği değiştirmiyor.

10Öğrenci ve tez: danışmanın karşılaştığı asıl soru

Danışmanların sorduğu soru genelde "öğrenci kullandı mı" oluyor. Bu soru cevaplansa bile bir işe yaramıyor. Asıl soru şu: kullanım öğrenmeyi engelledi mi?

Tek ölçüt

Öğrenci ürettiği her cümleyi savunabiliyor mu

Savunabiliyorsa sorun yok — araç kullanmış olması bir ihlal değil, bir yöntem. Savunamıyorsa sorun araç kullanması değil, öğrenmemiş olması. Bu ölçüt yasak listelerinden güvenilir, çünkü doğrudan tezin amacını ölçüyor.

Danışmanın soracağı dört soru

DurumSoruNe öğrenirsin
Metin birden iyileşti"Bu paragrafta neyi savunuyorsun, tek cümleyle"Metin öğrencinin mi
Kaynakça büyüdü"Şu üç kaynağı okudun mu, ne diyorlar"Doğrulama yapılmış mı
Analiz kodu çalışıyor"Bu satır ne yapıyor, kaldırırsak ne olur"Kod anlaşılmış mı
Tartışma güçlü"Bu yorumun karşıtı ne olurdu"Yorum öğrencinin mi

Tez başında konuşulacaklar

Bu konuşma tez başında yapılırsa sorun çıkmıyor; sonunda yapılırsa geç oluyor. Dört madde yeterli:

  1. Hangi aşamalarda serbest: dil ve çeviri, literatür taraması (doğrulama zorunlu), kod yazımı (testi öğrenciye ait)
  2. Hangi aşamalarda kullanılmaz: araştırma sorusu ve hipotez, tartışma ve yorum
  3. Kayıt: öğrenci kullanım günlüğü tutar ve her görüşmede paylaşır
  4. Beyan: tezin yöntem bölümünde belirtilir; enstitünün formatı varsa ona uyulur

Ders tarafında: ölçme biçimini değiştirmek

Öğrenci kullanımını yasaklamak işlemiyor. İşleyen şey, ayırt edici olmayan değerlendirmelerden vazgeçmek.

Ayırt edici değilAyırt edici
Ev ödevi denemesiSözlü savunma
Bilgi soran sınavSınıf içi kısa yazma
Genel konuda derlemeKendi verisiyle proje
Tek teslimli ödevTaslak → geri bildirim → son hâl
Çıkarım: Sağ sütunun tamamı yapay zekâdan önce de daha iyi değerlendirme yöntemleriydi. Yapay zekâ yeni bir problem yaratmadı; var olan bir zayıflığı görünür kıldı. Bu yüzden çözüm bir yasak değil, bir tasarım değişikliği.

11Veri, etik kurul ve KVKK

Kişisel veri

YÖK rehberinin kuralı net: kişisel veriler anonimleştirilmediği veya sistem dışında maskelenmediği sürece bu sistemlere girilmemeli.

Buna ek olarak, Türkiye'de yurt dışına veri aktarımı rejimi 2024'te değişti ve bugüne kadar hiçbir ülke için yeterlilik kararı verilmiş değil. Yurt dışı merkezli bir araca kişisel veri girmek, doğrudan bir aktarım meselesi doğuruyor. Nitel araştırmada görüşme dökümleri, sağlık araştırmasında hasta verileri bu kapsamda.

Etik kurul

Rehber, etik kurul başvurusunda yapay zekâ kullanımının Kurula bildirilmesini istiyor: araştırma protokolünde kullanımın amacı, kapsamı ve niteliği belirtilebilir. Bu, çoğu başvuruda atlanan ama sonradan sorulduğunda cevabı olmayan bir madde.

Kesin sınırlar

KonuKural
AnketGerçek katılımcılar yerine yapay zekâ kullanılması doğru değil
Veri analiziKendi eğittiğin model uygun; hazır sistemde yöntemin etik sorun yaratabileceği göz önünde tutulmalı
Veri etiketlemeKullanılabilir; doğruluk eğitim verisinin kalitesine bağlı, sorumluluk kullanıcıda
Taraflılık tespitiKullanılabilir ama tek araç olmamalı

12Pratik yerleşim

Kuralları bilmek yetmiyor; bir çalışma düzenine oturması gerekiyor.

AşamaKullanKullanma
Konu ve soru belirlemeAlan haritası çıkarma, karşıt görüşleri listelemeHipotezi yazdırma
LiteratürTarama, düzenleme, özetlemeDoğrulamadan kaynakça
YöntemGüç analizi, örneklem hesabı kontrolüYöntemi seçtirme
Veri toplamaForm ve protokol taslağıKatılımcı yerine kullanma
AnalizKod yazımı, hata ayıklamaSonucu yorumlatma
YazımDil, üslup, yapı, çeviriTartışma bölümünü yazdırma
Hakemlik—Hiçbir şey

İlk hafta

  1. YÖK rehberini ve — TÜBİTAK'a başvuruyorsan — TÜBİTAK rehberini oku. İkisi de ücretsiz ve kısa.
  2. Kendi kurumunun ve hedef derginin politikasını kontrol et; bunlar rehberlerin üstüne ek kural koyabiliyor.
  3. Devam eden çalışmanda kullandığın araçları ve aşamaları şimdi not et — beyan, sonradan hatırlanarak yazılamıyor.
  4. Kaynakça doğrulama alışkanlığını kur: her kaynağın aslını gör.

13Aşama aşama: ne yapılır, ne yapılmaz

Bu tablo rehberin tamamının özeti. Sağ sütunun gerekçesi her satırda aynı: o iş yapıldığında araştırmacının katkısı ortadan kalkıyor.

AşamaYapılabilirYapılamazBeyan
Konu belirlemeAlan haritası, karşıt görüş listesi, boşluk taramasıAraştırma sorusunu ve hipotezi yazdırma—
LiteratürTarama, düzenleme, sınıflandırma, özetlemeDoğrulanmamış kaynağı kaynakçaya almaEvet
YöntemGüç analizi kontrolü, örneklem hesabı doğrulama, protokol taslağıYöntem seçimini modele bırakmaEvet
Etik kurulBaşvuru metni taslağıKullanımı Kurula bildirmemekKurula bildirilir
Veri toplamaForm ve görüşme kılavuzu taslağıGerçek katılımcı yerine kullanmaEvet
Veri işlemeTemizleme kodu, dönüştürme, etiketlemeHam kişisel veriyi araca girmeEvet
AnalizKod yazımı, hata ayıklamaSonucu yorumlatmaEvet
BulgularTablo ve şekil düzenlemeBulgu üretme, eksik veriyi tamamlatmaEvet
TartışmaKendi metnini eleştirtme, karşı argüman sordurmaTartışmayı yazdırma—
YazımDil, üslup, yapı, çeviri—Evet
Hakemlik—Her şeyKullanım yok
Tartışma satırındaki ayrım

Tartışmayı yazdırmak kapsam dışı, ama yazdığın tartışmayı eleştirtmek serbest ve çok verimli. Fark şu: birincisinde metin modelden çıkıyor, ikincisinde metin senden çıkıyor ve model yalnız zayıf noktayı gösteriyor. Katkın ortadan kalkmıyor, güçleniyor.

14İlk hafta ve sonrası

Günİş
1YÖK rehberini oku. Kısa ve ücretsiz.
2TÜBİTAK'a başvuruyorsan onun rehberini de oku — özellikle değerlendirici bölümünü.
3Kurumunun ve hedef derginin politikasını kontrol et. İkisi de rehberlerin üstüne ek kural koyabiliyor.
4Devam eden çalışmanda kullandığın araç, sürüm ve aşamaları şimdi not et.
5Kaynakça doğrulama turu: her kaynağın aslını gör.
6Yöntem bölümüne beyan cümleni yaz.
7Kullanım günlüğü şablonunu kur; bundan sonra günlük doldur.
Son çıkarım: Bu rehberin tamamı tek bir ayrım üzerine kurulu: hazırlığı devredebilirsin, yargıyı devredemezsin. Hipotez, yorum, tartışma ve hakemlik — dördü de yargı. Tarama, düzenleme, dil ve kod — dördü de hazırlık. Bu ayrımı bilen bir akademisyen, ezberlenmiş kural listesine ihtiyaç duymuyor: yeni bir durumla karşılaştığında da doğru kararı verebiliyor.

Buradan sonrası

Aşama bazlı kullanım haritası, hazır beyan metinleri, kaynak doğrulama protokolü, yayın öncesi kontrol listesi, tez danışmanlığı ve ders tasarımı için çerçeveler Uygulama Kitabı'nda.


Bu belge YÖK'ün Mayıs 2024 tarihli "Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber"i ile TÜBİTAK'ın Ocak 2026 tarihli "Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi"ne dayanmaktadır; Eylül 2026 itibarıyla derlenmiştir. Rehberler güncellenebilir ve kurumunuz ile hedef derginizin kendi politikaları ek kurallar getirebilir — her çalışma öncesi bunları ayrıca kontrol edin. Bu belge eğitim amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz.

Bu dersi okudun. Sırada ne var?

Yukarıdaki metnin tamamı bu dersin kendisi — eksik parça yok. Bottan alabileceğin iki şey var: PDF hâli (yanında taşı, not al) ve senin kategorine yazılmış ders — akademisyene akademisyen, esnafa esnaf dersi gidiyor.

Sık sorulanlar

Bu eğitim hakkında

Makalemde yapay zekâ kullandığımı belirtmek zorunda mıyım?

Evet. YÖK'ün Mayıs 2024 tarihli Etik Rehberi'ne göre yapay zekâ kullanılan bölümlerin yöntem kısmında açıklanması gerekli ve bunun göz ardı edilmesi şartları çerçevesinde disiplin sorumluluğuna yol açıyor. Beyanda hangi aracın, hangi versiyonun, ne zaman ve hangi aşamada kullanıldığı belirtilmeli.

Hangi aşamalarda kullanabilirim, hangilerinde kullanamam?

YÖK rehberi literatür taraması, kaynak düzenleme, dilbilgisi ve yazım kontrolü, çeviri, veri analizi ve örneklem/güç hesabı gibi işleri sayıyor. Kapsam dışı bıraktıkları ise hipotez geliştirme, tartışma, yorumlama ve uygulama. Tereddütte kalırsanız rehberin kendi ölçütünü uygulayın: kullanım araştırmacının katkısını ortadan kaldırıyor mu?

Hakem olarak değerlendirdiğim makaleyi yapay zekâya özetletebilir miyim?

Hayır. TÜBİTAK'ın Ocak 2026 tarihli rehberine göre değerlendiricilerin değerlendirme göreviyle ilgili herhangi bir amaçla üretken yapay zekâ kullanması kesinlikle yasak; yasak metni analiz etmek, anlamak veya özetlemek ile güçlü ve zayıf yönleri belirlemeyi de kapsıyor. Gerekçe gizlilik: değerlendirdiğiniz metin size emanet edilmiş yayımlanmamış bir çalışma.

Yapay zekâ makalede yazar olarak gösterilebilir mi?

Hayır. YÖK rehberi bunu açıkça reddediyor; gerekçe teknik değil kavramsal: üretken yapay zekâ çalışmanın nihai hâlinin sorumluluğunu bir araştırmacı gibi alamıyor. Aynı rehber bir makalenin tamamının yapay zekâya yazdırılmasının "düşünülemez" olduğunu da belirtiyor.

Uydurma kaynak sorununu nasıl çözerim?

Modelden gelen hiçbir kaynağı aslını görmeden kaynakçaya almayarak. DOI'yi açın, makaleyi bulun ve alıntıladığınız cümlenin gerçekten o metinde olduğunu doğrulayın. En zor yakalanan hata kaynağın var olup atfedilen bulgunun o metinde olmaması — DOI kontrolünden geçen ama içerik kontrolünden geçmeyen durum. Sahte referans oluşturmak, TÜBİTAK rehberinin diliyle "çarpıtma" kapsamına giriyor.

Uygulama Kitabı'nda ne var?

On aşamalık kullanım haritası, altı hazır beyan metni, altı adımlı kaynak doğrulama protokolü, beş araştırma şablonu, sekiz maddelik yayın öncesi kontrol listesi, tez danışmanlığı için yazılı mutabakat şablonu ve danışman soruları, ders izlencesine konulabilecek yapay zekâ maddesi ve kullanım günlüğü.

Seri

Diğer eğitimler

Tümünü gör →